کاهش مصرف مواد پلیمری به ضرورتی اقتصادی در شرایط کنونی بدل شده است
شوک جنگ به صنعت پلاستیک
در پی تشدید تنشهای ژئوپلیتیک، وقوع جنگ و تداوم تحریمها، زنجیره تولید پلاستیک در صنعت پتروشیمی ایران بهویژه در قطبهای اصلی مانند عسلویه در بوشهر و ماهشهر در خوزستان با اختلالاتی مواجه شده است. این عوامل کاهش ظرفیت عملیاتی برخی واحدها را به دنبال داشته و در نتیجه حجم تولید مواد اولیه پلیمری تا حدی افت کرده است. در چنین شرایطی، به دلیل محدود شدن عرضه ولی تقاضای بالا، افزایش قیمت محصولات پلاستیکی و مشتقات آن دور از انتظار نبوده و در صورتی که روند محدودیت عرضه تداوم داشته باشد، افزایش هزینههای مواد پلاستیکی دیر یا زود به مصرفکنندگان منتقل خواهد شد. محصولاتی مانند ظروف یکبارمصرف، بطریهای مواد نوشیدنی و کیسههای زباله معمولا از نخستین کالاهایی هستند که افزایش قیمت را تجربه میکنند. با این حال، از آنجا که پلاستیک در تقریبا تمام زنجیرههای تولید از بستهبندی مواد غذایی تا صنایع خودروسازی حضور دارد، اثرات آن بهصورت تدریجی و گسترده در قیمت نهایی کالاها ظاهر میشود. برآوردها نشان میدهد که افزایش هزینه بستهبندی میتواند ظرف دو تا چهار ماه آینده قیمت مواد غذایی را افزایش دهد، درحالیکه در صنایعی مانند خودروسازی، این اثر ممکن است با تاخیر چندماهه نمایان شود. نکته مهمتر آن است که حتی در صورت پایان سریع جنگ، بازگشت زنجیره تامین پلاستیک به وضعیت عادی ممکن است یک تا دو سال زمان ببرد.
تخریب بخشی از ظرفیت تولید
محمد متقی، مدیر توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی، در تازهترین اظهارات خود با اشاره به آسیبدیدگی بخشی از ظرفیتهای تولیدی اعلام کرده که برخی واحدهای پتروشیمی در حال حاضر از مدار تولید خارج شده و اقدامات فنی برای بازسازی و بازتوانی آنها در جریان است. به گفته وی، هدف کوتاهمدت، بازگرداندن بخشی از ظرفیت ازدسترفته و تثبیت تولید در واحدهای فعال است. این در حالی است که استمرار تولید در واحدهای عملیاتی، بهمنظور حفظ حداکثر ظرفیت، بهعنوان اولویتی راهبردی دنبال میشود. اما تاثیر این اختلالات صرفا به سطح تولید محدود نمیشود. صنعت پتروشیمی ایران که بهواسطه دسترسی به منابع عظیم نفت و گاز طی دهههای اخیر رشد چشمگیری را تجربه کرده، ستون فقرات تولید پلیمرها و در نتیجه صنایع پلاستیک کشور بهشمار میرود.
ایران با تولید سالانهمیلیونها تن متانول بهعنوان یکی از مواد اولیه کلیدی در تولید اتیلن و پروپیلن نقشی برجسته در بازار جهانی دارد. این ترکیبات پایه، اجزای اصلی تولید اکثر انواع پلاستیک هستند. از این رو، هرگونه اختلال در زنجیره پتروشیمی، بهطور مستقیم تولید پلاستیک و قیمت محصولات مرتبط را شدیدا تحت تاثیر قرار داده است. بر اساس برآوردها، تولید پلاستیک در ایران از حدود ۵میلیون تن در اواخر دهه ۱۳۸۰ به بیش از ۷میلیون تن در میانه دهه ۱۳۹۰ رسیده است. این رشد، در کنار سهم حدود ۲درصدی صنعت پلاستیک از تولید ناخالص داخلی در سال۲۰۲۲، نشاندهنده اهمیت اقتصادی این بخش است. همچنین، تراز تجاری مثبت این صنعت با مازاد صادراتی حدود یکمیلیارد دلار در سال۲۰۲۳ برتری نسبی ایران در تولید پلیمرها را منعکس میکند. با این حال، تداوم تحریمها، دسترسی به فناوریهای نوین و بازارهای بینالمللی را محدود کرده و مانعی جدی بر سر راه توسعه این صنعت بهشمار میرود.
فشار مضاعف بر صنایع
در چنین شرایطی، تخریب یا اختلال در زیرساختهای حیاتی در مناطقی مانند عسلویه و ماهشهر، نهتنها ظرفیت تولید داخلی را کاهش میدهد، بلکه فشار مضاعفی بر صنایع پاییندستی وارد میکند؛ صنایعی که وابستگی شدیدی به تامین مستمر مواد اولیه دارند. متقی در این زمینه تاکید کرده که برای جبران کمبودها، از ظرفیت واردات با همکاری وزارت صنعت، معدن و تجارت و نیز واحدهای بازرگانی استفاده خواهد شد. همچنین، هماهنگی با بانک مرکزی و بورس کالای ایران برای تسریع در تامین مواد اولیه و جلوگیری از اختلال در بازار در دستور کار قرار دارد. از منظر سیاستگذاری، مدیریت بازار به دو بخش «عرضه» و «تقاضا» تقسیم شده است. در بخش عرضه، وزارت نفت و شرکت ملی صنایع پتروشیمی مسوول تامین خوراک، انرژی و تولید هستند، درحالیکه در بخش تقاضا، وزارت صمت با تعیین سهمیهها، توزیع مواد اولیه میان تولیدکنندگان را مدیریت میکند. در این میان، تشدید نظارتها برای جلوگیری از انحراف سهمیهها، قاچاق و ورود مواد اولیه به بازارهای سوداگرانه، از جمله اقدامات کلیدی در دوره کنونی است.
الگوی مصرف داخلی
با این حال، یکی از مهمترین ابعاد کمتر مورد توجه، تاثیر این تحولات بر الگوی مصرف داخلی، بهویژه مصرف پلاستیک است. ایران سالانه حدود ۵۰۰هزار تن پلاستیک مصرف میکند و تولید کیسههای پلاستیکی بهتنهایی به حدود یکمیلیون تن در سال میرسد؛ آماری که با توجه به دفن حدود ۹۶درصد این محصولات در محلهای دفن زباله، نشاندهنده بحرانی جدی در مدیریت پسماند است. در شرایطی که ظرفیت تولید تحت فشار قرار گرفته، ادامه این الگوی مصرف، فشار مضاعفی بر زنجیره تامین وارد میکند. متقی در همین راستا بر ضرورت مدیریت مصرف تاکید کرده و یادآور شده که وابستگی بالا به پلاستیک، بهویژه در حوزه بستهبندی، اجتنابناپذیر نیست. به گفته وی، حتی اقدامات سادهای مانند خودداری از دریافت کیسه پلاستیکی اضافی هنگام خرید نان، میتواند تاثیر قابلتوجهی در کاهش مصرف داشته باشد. این رویکرد، علاوه بر کاهش فشار بر صنعت، از منظر زیستمحیطی نیز حائز اهمیت است. در سطح کلان، حرکت بهسوی مواد جایگزین و پایدار نیز بهعنوان یکی از راهکارهای میانمدت مطرح شده است. توسعه پلیمرهای زیستپایه بخشی از تلاشها برای کاهش وابستگی به پلاستیکهای سنتی است. برخی شرکتهای پیشگام در این حوزه، در حال توسعه بستهبندیهای قابل کمپوست هستند. با این حال، هزینههای بالا و محدودیت زیرساختها، مانع از گسترش سریع این فناوریها شده است.
برنامه هفتم توسعه نیز بر گسترش پلیمرهای زیستی تاکید دارد، اما تحقق این اهداف نیازمند سرمایهگذاری، انتقال فناوری و ایجاد زیرساختهای مناسب است. در همین راستا، همکاریهای بینالمللی میتواند نقش مهمی در انتقال دانش و ارتقای استانداردهای تولید ایفا کند. مجموع این تحولات حاکی از آن است که صنعت پلاستیک ایران در نقطهای حساس قرار گرفته است؛ نقطهای که در آن، فشارهای خارجی، محدودیتهای داخلی و چالشهای زیستمحیطی بهطور همزمان عمل میکنند. در چنین شرایطی، تداوم مسیر گذشته یعنی اتکای صرف به افزایش تولید نهتنها کارآمد نیست، بلکه میتواند بحرانها را تشدید کند. راه برونرفت در ترکیبی از بازسازی زیرساختهای آسیبدیده، بهینهسازی زنجیره تامین، توسعه فناوریهای نوین و مهمتر از همه، اصلاح الگوی مصرف نهفته است. کاهش مصرف پلاستیک، دیگر صرفا یک توصیه زیستمحیطی نیست، بلکه به ضرورتی اقتصادی در شرایط کنونی بدل شده است؛ ضرورتی که تحقق آن، مستلزم مشارکت همزمان دولت، صنعت و جامعه است.
ابعاد جهانی بحران
در کنار چالشهای داخلی، دادههای جدید از بازارهای جهانی نشان میدهد که جنگ با ایران، تاثیرات قابلتوجهی بر قیمت جهانی پلاستیک و محصولات وابسته گذاشته است؛ تاثیراتی که میتواند بهصورت غیرمستقیم بر بازار داخلی ایران نیز بازتاب یابد. افزایش بیش از ۴۰درصدی قیمت نفت از آغاز درگیریها، بهطور مستقیم هزینه تولید پلاستیک را افزایش داده است؛ چراکه بیش از ۹۹ درصد پلاستیکهای جهان از سوختهای فسیلی مشتق میشوند. این افزایش هزینه، بهویژه در مواد پایهای مانند پلیاتیلن و پلیپروپیلن که پرکاربردترین پلیمرهای جهان هستند، بهوضوح مشاهده شده و قیمت رزینهای پلاستیکی در بسیاری از بازارها طی یک ماه گذشته رشد دو رقمی را تجربه کرده است. یکی از عوامل کلیدی این روند، تهدید مسیرهای حیاتی انرژی بهویژه تنگه هرمز است؛ گذرگاهی که حدود یکپنجم عرضه جهانی نفت و گاز مایع از آن عبور میکند. خاورمیانه نیز بهعنوان تامینکننده حدود یکچهارم صادرات جهانی پلیاتیلن و پلیپروپیلن، نقشی تعیینکننده در این بازار دارد. اختلال در این مسیرها، بهسرعت به افزایش قیمتها در سراسر زنجیره تامین منجر شده است. در کوتاهمدت، جایگزینهای محدودی برای پلاستیک وجود دارد و تغییر به موادی مانند کاغذ یا شیشه، نیازمند سرمایهگذاری و بازطراحی گسترده فرآیندهای تولید است. از این رو، بسیاری از شرکتها بهجای جایگزینی کامل، به سمت کاهش مصرف، سبکسازی بستهبندی و استفاده بهینهتر از مواد حرکت کردهاند.
